Teleskoplar, evreni gözlemlemek için kullanılan cihazlardır. Peki bu teleskop nasıl çalışır hiç merak ettiniz mi? Yıldızlar ve galaksilere ulaşmamız çok uzak ve bunları incelemek için onlara gidemeyiz. Yani uzak yıldızlar ve galaksiler hakkında bildiğimiz her şey ürettikleri radyasyonu analiz etmekten geliyor ve buda teleskoplar sayesinde gerçekleşiyor. Uzaydan gelen ışıklar teleskop içinde bir aynaya çarpıp, prizmadan geçtikten sonra göze geliyorsa bu türe yansıtıcı teleskop denir. Uzaydan gelen ışıklar merceklerden doğrudan geçip göze geliyorsa bu türe de kırıcı teleskop adı verilir.
Kırılmalı(refraktör) Teleskop
Işık, bir lensten diğerine geçerken kırılır. Bu duruma en güzel örnek su dolu bir bardağa kalem koyduğumuzda kalemin kırılmış gibi görünmesidir. Bunun sebebi ise ışığın havadan suya geçerken kırılmasıdır. Teleskopa gelen ışık 2 kere kırılır. İlk kırılma önde bulunan lenste gerçekleşir, diğeri ise arkasında bulunan ikinci lenste gerçekleşir. Lensler ışığın birleşmesini sağlar ve ışık diagonal (çapraz ışık) aynaya yansır. Görüntü odak noktasında ters çevrilir. Ters çevrilen görüntü lensler aracılığıyla büyütülür. Teleskoplarda 2 adet kullanılmasının nedeni ise renk dağılmasını önlemek içindir. Her rengin odak noktası farklı olduğundan tek lens renklerin tamamını tutamaz.
Günümüzün en eski teleskoplarının yanı sıra birçok amatör teleskop da, insan gözünün kendi başına toplayabileceğinden daha fazla ışık toplamak için lens kullanıyor. Işığa odaklanırlar ve uzaktaki nesnelerin daha parlak, daha net ve büyütülmüş görünmesini sağlarlar. Bu tür bir teleskopa kırıcı teleskop denir.
Bir mercek tarafından üretilen görüntünün boyutu, merceğin odak uzaklığı ile orantılıdır. Odak uzaklığı ne kadar uzun olursa görüntü o kadar büyür. Bir görüntünün bir teleskoptan aldığı parlaklık, kısmen teleskop tarafından ne kadar ışığın toplandığına bağlıdır. Bir teleskopun ışık toplama gücü, objektif lensin alanı ile doğru orantılıdır. Objektif ne kadar büyük olursa, teleskop daha fazla ışık toplayabilir. Lensin çapının iki katına çıkarılması, ışık toplama gücünü 4 kat artırır. Görüntülerin parlaklığı, görüntü ışığının ne kadar büyük bir alana yayıldığına da bağlıdır. Alan ne kadar küçük olursa, görüntü o kadar parlak olur.
Galileo Galilei, gece gökyüzünün gözlemlerini yapmak için teleskop kullanan ilk kişi olarak kabul edilir. 1608 yılında teleskopun icatını duyduktan sonra, 1609’da bir dışbükey objektif ve içbükey mercek merceği kullanarak kendi Galileo Teleskobu olarak adlandırılan birisini inşa etti . Teleskopu 3 kez nesneleri büyütebilirdi.
Yansımalı(Reflecting) Teleskop
Yansıtmalı teleskop, ışığı bir veya birden çok dışbükey ayna düzeni ile yansıtan ve bir görüntü oluşturan optik bir teleskoptur. Yansıtmalı teleskop, 17. yüzyılda kırılmalı teleskoplarda tasarımlarından kaynaklanan kromatik sapma nedeniyle yaşanan sorunlara bir seçenek olarak icat edildi. Yansıtmalı teleskoplar başka optik sapmalar üretse de, çok büyük çaplı nesnelerin gözlemlenmesine olanak sağlayan bir tasarımdır.
Teleskopların yansıtılması teleskopların kırılmasına karşı pek çok avantaja sahiptir. Aynalar renk sapmasına neden olmaz ve daha büyük ve daha kolay inşa edilebilirler. Aynanın arkası, montaj aparatına bağlanmak için kullanılabileceğinden, montajı daha kolaydır. Teleskopların yansıması da birkaç dezavantaja sahiptir. Normalde açık oldukları için, aynaların temizlenmesi gerekir. Ayrıca, aynalar ve diğer optikler dış hava ile aynı sıcaklıkta tutulmadıkça, teleskopun içinde, görüntülerin bulanıklaşmasına neden olacak hava akımları olacaktır.
Astronomide kullanılan büyük teleskopların neredeyse tamamı yansıtmalıdır. Yansıtmalı teleskoplar birçok tasarım çeşidine sahiptir ve görüntü kalitesini artırmak için ek optik araçların uygulanmasına veya görüntünün mekanik olarak üstünlüğü olan bir durumda yerleştirilmesine uygundur.
Uzay Teleskopları
Evrendeki nesneler, kızılötesi, X-ışınları ve gama ışınları gibi diğer elektromanyetik radyasyon yayar. Atmosferdeki su buharı, uzaydaki kızılötesi radyasyonun çoğunu emer, böylece Dünya’daki kızılötesi gözlemevleri, Hawaii’deki Mauna Kea gibi yüksek, kuru dağlarda bulunur. Bununla birlikte, yüksek rakımlarda bile, kızılötesi gözlemlerin kalitesi sınırlıdır. Kızılötesi gözlem için en iyi çözüm, Dünya üzerinde bir yörüngeye bir teleskop koymak ve verileri Dünya’ya geri göndermek için radyoyu kullanmaktır. Bunların hepsi Dünya atmosferi tarafından engellenir, ancak Dünya’nın etrafında yörüngeye yerleştirilmiş teleskoplar tarafından algılanabilir. Uzaydaki teleskoplar tüm gökyüzünü gözlemleyebilir hem gece ve hem gündüz çalışabilirler. Bununla birlikte, fırlatılması ve sürdürülmesi zor ve pahalıdır. Bir şey ters giderse, sadece astronotlar onları düzeltebilir.
Optik Teleskop
Optik teleskoplar uzaydan görünen ışığı gözlemler. Optik teleskoplar esas olarak elektromanyetik spektrumun görünür ışık kısmından ışığı toplayan ve odaklayan teleskop çeşididir. Kullanım amacı bakılan nesnenin doğrudan görünümü için büyütülmüş görüntüsünü oluşturmak, fotoğrafını çekmek ya da elektronik görüntü sensörleri üzerinden veri toplamaktır. Optik teleskop, başlıca elektromanyetik spektrumun görünür bölgesinden olmak üzere direk görüş için büyütülmüş bir imaj oluştururken, bir fotoğraf yaratırken ya da elektronik imaj sensörleri boyunca veri toplarken ışığı odaklar ve toplar.
Zemindeki optik teleskoplar bazı dezavantajlara sahiptir:
– sadece geceleri kullanılabilirler
– Havalar zayıf veya bulutlu ise kullanılamazlar.
Diğer Teleskoplar
Radyo teleskopları uzaydan gelen radyo dalgalarını algılar. Genellikle çok büyük ve pahalı olmalarına rağmen, bu teleskoplar optik teleskoplara göre avantajlıdır. Kötü havalarda kullanılabilirler çünkü radyo dalgaları atmosferden geçerken bulutlarla engellenmez. Radyo teleskopları, optik teleskoplardan çok daha büyük olmalıdır, çünkü radyo dalgalarının dalga boyları, görünür ışığın dalga boylarından çok daha büyüktür. Teleskop büyüdükçe, belirli bir dalga boyunda daha fazla ayrıntı gözlemlenebilir.
Robotik Teleskoplar
Robotik bir teleskop, insan kontrolüne sahip olmadan gözlem yapabilen bir teleskoptur. Düşük seviyeli davranışı otomatik ve bilgisayar kontrollüdür. Robotik teleskoplar genellikle gözlem için astronomik hedefleri seçerek üst düzey kontrol sağlayan bir programlayıcının kontrolü altında çalışır. Robotik teleskopların birçok avantajı vardır. İnsanları gözlemleme sürecinden çıkarmak, daha hızlı gözlem yanıt sürelerine izin verir. Robotik teleskoplar ayrıca uydulardan gelen yayınları uyarmaya hızlıca cevap verebilir ve saniyeler içinde gözlemlemeye başlar. Özellikle gama ışını patlamaları alanında, çok erken gözlemler, astronomların bu olayları anlamalarında önemli ilerlemeler sağladı.
Kaynaklar:
https://tr.wikipedia.org/wiki/Teleskop
https://lco.global/spacebook/